رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند با بیان اینکه ملاحظات ایران نسبت به روابط اقتصادی با غرب، نمیتواند دلیلی برای نگاه بی قید و شرط به شرق باشد، گفت: هر کشوری که بتواند کالای بهتر، فناوری مناسبتر و شرایط مطلوبتری ارائه کند، میتواند شریک اقتصادی ایران باشد؛ مشروط بر اینکه رفتار خصمانهای علیه کشور نداشته باشد و همکاریها نیز بر اساس منافع متقابل شکل گیرد.
به گزارش… سیدطه حسین مدنی در نشستی که به مناسبت روز ملی صنعت و معدن به میزبانی روابط عمومی اندیشکده حکمرانی هوشمند با حضور جمعی از تجار و صنعتگران با موضوع توسعه صادرات برگزار شد، با تأکید بر اهمیت تنوعبخشی به شرکای تجاری، جلوگیری از تمرکز بیش از حد بر یک کشور یا یک مسیر خاص و توجه به ملاحظات پدافند غیرعامل در مراودات تجاری، گفت: تأمین کالاهای راهبردی از مسیرهای متنوع و کاهش وابستگی به گلوگاههای محدود میتواند امنیت اقتصادی کشور را افزایش دهد.
مدنی در ادامه با تشریح نگاه جمهوری اسلامی ایران به موضوع استقلال و نسبت آن با قدرتهای جهانی اظهار کرد: اساساً میان نگاه ابرقدرتها و نگاه کشورهایی که به دنبال حفظ استقلال خود هستند، یک تضاد ماهوی وجود دارد. ابرقدرتها در ابعاد مختلف همواره تلاش میکنند منافع ملت و کشور خود را حتی به قیمت از بین رفتن بخشی از داراییها و ظرفیتهای سایر کشورها تأمین کنند و این همان نگاه استعماری است که در طول تاریخ وجود داشته است.
وی افزود: هرچند امروز با افزایش آگاهی عمومی، توسعه فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، گسترش رسانههای جمعی، فاصله گرفتن از فضای یک طرفه و برادکستی و شکلگیری بسترهای ارتباطی تعاملی، شرایط نسبت به گذشته تغییر کرده است، اما این به معنای پایان یافتن استعمار نیست. در گذشته اطلاعرسانی عمدتاً یکسویه و در قالب رسانههای بزرگ و پرهزینه انجام میشد و عمدتاً در اختیار قدرتهای بزرگ قرار داشت، اما اکنون رسانهها به سمت خرد شدن حرکت کردهاند و افراد نیز میتوانند از طریق شبکههای اجتماعی تولید محتوا کنند و دیده شوند.
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند ادامه داد: نتیجه این تحولات آن است که کشورهای استعمارگر ناچار به تغییر روشهای خود شدهاند. البته این تغییر به معنای حذف استعمار و روابط سلطه نیست، بلکه شکل آن تغییر کرده است. امروز بسیاری از ابزارهای اقتصادی، فرهنگی و حتی برندهای بزرگ بینالمللی میتوانند کارکردهایی مشابه ابزارهای سنتی استعمار داشته باشند. بنابراین باید توجه داشت که استعمار از بین نرفته، بلکه تغییر شکل داده و ظاهر تلخ آن نسبت به گذشته تعدیل شده است.
بدون سلطهپذیری هم میتوان توسعه پیدا کرد
مدنی با اشاره به شعار «نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی» در سالهای نخست انقلاب اسلامی گفت: این شعار در حقیقت بیانگر تلاش جمهوری اسلامی برای رد هرگونه سلطهپذیری و حرکت به سمت استقلال حداکثری بود. اگر معنای واقعی این شعار را درک کنیم، متوجه میشویم که با یک شعار بسیار مترقی مواجه هستیم؛ شعاری که این پیام را به ملتها منتقل میکرد که کشورها میتوانند ضمن حرکت در مسیر توسعه، استقلال خود را نیز حفظ کنند.
وی افزود: با گذشت زمان و فاصله گرفتن از سالهای ابتدایی انقلاب، جریانهایی در کشور شکل گرفتند که به نوعی با مفهوم استقلال فاصله داشتند. گروهی معتقد بودند توسعه تنها از مسیر وابستگی کامل به غرب حاصل میشود و برخی دیگر دقیقاً همین نگاه را درباره شرق مطرح میکردند و پیشرفت را در وابستگی به بلوک شرق میدیدند.
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند تصریح کرد: هنگامی که از توسعه، پیشرفت و استقلال سخن میگوییم، اساساً مفهوم مستعمره شدن دیگر جایگاهی ندارد. توسعه بر پایه بهرهوری، تدبیر، هوشمندی، رقابتپذیری و مدیریت صحیح شکل میگیرد، نه بر پایه وابستگی به قدرتهای خارجی.
همانطور که وابستگی به غرب بد است، وابستگی به شرق هم غلط است
وی ادامه داد: همانگونه که وابستگی به آمریکا یا کشورهای غربی را نادرست میدانیم، وابستگی به شرق نیز به همان اندازه غلط است. اگر معتقدیم مستعمره آمریکا بودن بد است، مستعمره چین بودن نیز بد است. ممکن است ماهیت و رفتار این کشورها تفاوتهایی با یکدیگر داشته باشد، اما اصل وابستگی و سلطهپذیری امری مذموم است و تفاوتی نمیکند این وابستگی به کدام کشور باشد.
مدنی اظهار کرد: اگر کسی بگوید واگذاری امتیازات گسترده به یک کشور خارجی، فروش نفت ارزان، وابسته کردن مسیرهای حملونقل یا ایجاد وابستگیهای راهبردی به یک قدرت خارجی نشانه توسعهگرایی است، چنین نگاهی اساساً قابل قبول نیست؛ زیرا مشکل اصلی در خود وابستگی نهفته است. اگر ما معتقدیم واگذاری چنین امتیازاتی به غرب اشتباه است، همین موضوع درباره شرق نیز صادق خواهد بود.
وی برای توضیح این موضوع افزود: همانطور که دزدی در هر شرایطی (چه از مظلوم و چه از ظالم، چه از غنی و چه از فقیر) عملی ناپسند است و تفاوتی نمیکند از چه کسی صورت گرفته باشد، وابستگی نیز ماهیتی نادرست دارد و با تغییر طرف مقابل، ماهیت آن تغییر نمیکند.
کشورها باید ضمن حفظ استقلال، با هوشمندی از ظرفیتهای جهانی استفاده کنند
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند تأکید کرد: البته مخالفت با وابستگی به معنای نادیده گرفتن تجربههای موفق جهانی یا کنار گذاشتن همکاریهای بینالمللی نیست. کشورها باید با هوشمندی از ظرفیتهای جهانی استفاده کنند و در عین حال استقلال خود را حفظ کنند.
وی با اشاره به برخی تجربیات سرمایهگذاری خارجی در ایران گفت: کشور ما در حوزه سرمایهگذاری خارجی تجربههای موفق گستردهای نداشته است. به عنوان نمونه میتوان به موضوع توسعه بندر چابهار اشاره کرد. هرچند اقداماتی در این منطقه انجام شده و برخی پیشرفتها نیز حاصل شده است، اما فاصله قابل توجهی میان ظرفیت واقعی این بندر و آنچه تاکنون محقق شده وجود دارد.
مدنی افزود: این موضوع نشان میدهد که باید درباره عملکرد شرکای خارجی، میزان تعهد آنها و میزان موفقیت همکاریها ارزیابی دقیقتری صورت گیرد. تجربهها نشان داده است که صرف همکاری با یک کشور خارجی، بدون توجه به منافع ملی و ضمانتهای اجرایی لازم، نمیتواند تضمینکننده پیشرفت و توسعه ملی باشد.
مدنی در ادامه با اشاره به رفتار کشورهای منطقه و تجربه همکاریهای اقتصادی ایران با برخی همسایگان اظهار کرد: یکی از شاخصهای مهم در روابط اقتصادی و تجاری، نوع رفتار کشور مقابل در بزنگاههای حساس است. تجربههای اخیر نشان داده که برخی کشورها در شرایط دشوار در کنار ایران قرار گرفتهاند و برخی دیگر رفتارهایی کاملاً متفاوت از خود نشان دادهاند.
وی افزود: در جریان تحولات و تنشهای منطقهای، کشورهایی مانند پاکستان تلاش کردند در جهت کاهش تنشها و بازگرداندن آرامش نقشآفرینی کنند. همچنین عمان در سالهای اخیر از جمله کشورهایی بوده که در بسیاری از موارد از همراهی با اقدامات خصمانه علیه ایران خودداری کرده است. قطر نیز در مقاطعی تلاشهایی برای کاهش تنشها و پایان دادن به بحرانها انجام داده است.
اهمیت توجه به رفتارهای سیاسی کشورها در طراحی روابط اقتصادی
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند ادامه داد: در مقابل، رفتار برخی کشورهای منطقه از جمله بحرین، امارات و برخی دیگر از کشورهای حاشیه خلیج فارس در مواردی با منافع و امنیت ملی ایران همسو نبوده است. این موضوع نشان میدهد که در طراحی روابط اقتصادی و تجاری باید علاوه بر شاخصهای اقتصادی، رفتار سیاسی و امنیتی کشورها نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی تصریح کرد: ایران طی سالهای گذشته امتیازات تجاری قابل توجهی در اختیار برخی کشورها قرار داده و حجم قابل توجهی از تجارت خارجی کشور از مسیر آنها انجام شده است. اما تجربه نشان داده که صرف ایجاد روابط اقتصادی گسترده الزاماً به معنای شکلگیری رفتار دوستانه و همراهی سیاسی نیست و این موضوع باید در سیاستگذاریهای اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.
مدنی با اشاره به سیاست تحریمهای غرب علیه ایران گفت: طبیعی است که وقتی کشوری داراییهای ایران را مسدود میکند، مانع صادرات برخی کالاها، تجهیزات حیاتی و یا حتی دارو میشود یا فشار اقتصادی سازمانیافته علیه مردم ایران اعمال میکند، این رفتارها باید خصمانه تلقی شود و جمهوری اسلامی ایران نیز متناسب با آن تصمیمگیری و اقدام کند.
بدرفتاری برخی کشورها، نمیتواند توجیه خوبی برای وابستگی اقتصادی به شرق باشد
وی افزود: اما پرسش مهم این است که آیا در برابر چنین رفتارهایی باید به سمت وابستگی کامل به شرق حرکت کرد؟ آیا کشورهایی که امروز همکاریهای گستردهای با چین و روسیه دارند، استقلال خود را واگذار کردهاند؟ پاسخ این سؤال نیازمند بررسی دقیق تجربه کشورهاست.
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند اظهار کرد: آنچه اهمیت دارد حفظ استقلال در روابط خارجی است. همکاری اقتصادی با شرق یا غرب زمانی ارزشمند است که منافع ملی و یا حتی ایدئولوژیک کشور تأمین شود، نه اینکه کشور به سمت وابستگی و سلطهپذیری حرکت کند.
وی با اشاره به مفهوم استعمار نوین گفت: استعمار در گذشته عمدتاً با اشغال سرزمینها و سلطه مستقیم شناخته میشد، اما امروز اشکال جدیدی پیدا کرده است. در برخی موارد ممکن است یک کشور از نظر اقتصادی توسعه پیدا کند، اما در مقابل بخشی از هویت فرهنگی، استقلال تصمیمگیری یا ظرفیتهای راهبردی خود را از دست بدهد.
مدنی افزود: کشورهای غربی معمولاً در کنار همکاریهای اقتصادی، پیوستهای فرهنگی نیز دارند و تلاش میکنند از طریق محصولات، رسانهها و سبک زندگی، الگوهای فرهنگی خود را نیز منتقل کنند. به همین دلیل همکاری با غرب نیازمند دقت و هوشمندی بالاست؛ اما این مسئله نباید به معنای نادیده گرفتن چالشهای موجود در روابط با شرق باشد.
چون به غرب انتقاد داریم باید بدون قید و شرط به سمت شرق حرکت کنیم؟
وی ادامه داد: متأسفانه در برخی مقاطع این تصور ایجاد شده که اگر انتقادی به غرب وجود دارد، پس باید بدون قید و شرط به سمت شرق حرکت کرد؛ در حالی که این نگاه نیز نادرست است. همانگونه که وابستگی به غرب قابل پذیرش نیست، وابستگی به شرق نیز نمیتواند راهبرد مطلوبی برای جمهوری اسلامی ایران باشد.
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند با اشاره به برخی مواضع کشورهای شرقی درباره مسائل مرتبط با ایران گفت: در برخی موارد شاهد بودهایم که برخی کشورهای شرقی مواضعی اتخاذ کردهاند که با منافع ملی ایران همخوانی نداشته است. نمونههایی از این دست در موضوعات مختلف از جمله برخی بیانیهها و مواضع مرتبط با جزایر سهگانه ایرانی آنهم در مجامعی با میزبانی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، مشاهده شده است.
وی افزود: در چنین شرایطی باید این پرسش را مطرح کرد که آیا واکنش جمهوری اسلامی ایران متناسب با سطح و اهمیت این مواضع بوده است یا خیر. اگر ما معتقدیم تحقیر و رفتار خصمانه از سوی هر کشوری ناپسند است، این اصل نباید صرفاً درباره کشورهای غربی اعمال شود، بلکه باید در قبال همه کشورها به صورت یکسان مورد توجه قرار گیرد.
مدنی تصریح کرد: اگر تحقیر بد است، از سوی هر کشوری که انجام شود بد است. اگر تجاوز به حقوق ملتها ناپسند است، تفاوتی نمیکند از جانب چه کشوری صورت گرفته باشد. معیار باید اصول ثابت و منافع ملی باشد، نه وابستگیهای سیاسی و جناحی.
وی خاطرنشان کرد: یکی از آسیبهای مهم در سیاستگذاری خارجی آن است که گاهی رفتار یک کشور صرفاً به دلیل قرار گرفتن در یک بلوک سیاسی خاص مورد اغماض قرار میگیرد، در حالی که معیار ارزیابی باید عملکرد واقعی کشورها در قبال منافع جمهوری اسلامی ایران باشد.
همکاریهای چین را نباید نادیده گرفت اما از تجربههای منفی هم نمیتوان غافل شد
مدنی در ادامه با اشاره به تجربه همکاریهای اقتصادی ایران با چین اظهار کرد: در ارزیابی روابط خارجی باید هم فرصتها و هم چالشها را به صورت همزمان دید. واقعیت این است که در برخی حوزهها چین همکاریهایی با ایران داشته که بسیاری از کشورهای غربی حاضر به انجام آن نبودهاند. به عنوان مثال در شرایط تحریم، برخی شرکتهای چینی امکان دسترسی ایران به محصولات و فناوریهایی را فراهم کردند که شرکتهای غربی از ارائه آن خودداری میکردند.
وی افزود: در حوزه خودرو نیز نمونههایی وجود دارد که شرکتهای غربی به دلیل تحریم حاضر به همکاری با ایران نبودند، اما برخی شرکتهای چینی یا مجموعههایی که سهام برندهای اروپایی را در اختیار داشتند، امکان دسترسی ایران به بخشی از این محصولات را فراهم کردند. این موضوع واقعیتی است که نباید نادیده گرفته شود.
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند ادامه داد: در عین حال نباید از چالشها و تجربیات منفی نیز غافل شد. همانطور که ممکن است رفتارهای خصمانهای از سوی برخی کشورهای غربی مشاهده شود، در روابط با چین نیز مواردی وجود داشته که نیازمند نقد و بازنگری جدی است.
وی تصریح کرد: یکی از مشکلاتی که کشور در سالهای گذشته با آن مواجه بوده، واردات کالاها و تجهیزاتی بوده که کیفیت لازم را نداشتهاند. در برخی موارد تجهیزات ایمنی خودرو یا قطعاتی وارد کشور شدهاند که نه تنها نتوانستهاند امنیت لازم را تأمین کنند، بلکه در برخی حوادث به تشدید خسارتهای جانی نیز منجر شدهاند.
مدنی افزود: وقتی یک قطعه ایمنی مانند ایربگ یا سیستم ترمز نتواند عملکرد استاندارد داشته باشد و این مسئله منجر به مرگ یا آسیب شهروندان شود، باید مسئولیت آن به طور دقیق مشخص شود. اگر ضعف ناشی از تولیدکننده خارجی است، باید مورد مطالبه قرار گیرد و اگر ناشی از ضعف نظارت داخلی است، دستگاههای مسئول باید پاسخگو باشند.
وی ادامه داد: در برخی موارد نیز شاهد بودهایم که شرکتهای خارجی پس از ورود به بازار ایران و کسب منافع اقتصادی، به محض دستیابی به بازارهای جذابتر، بازار ایران را رها کردهاند. نمونههایی از این وضعیت در حوزه خودرو وجود دارد که مصرفکنندگان ایرانی را با مشکلات جدی در زمینه تأمین قطعات و خدمات پس از فروش مواجه کرده است.
سیاستگذاریهای اقتصادی نباید بر مبنای اعتماد مطلق به کشورها باشد
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند اظهار کرد: این موضوع نشان میدهد که اعتماد مطلق به هیچ کشوری، چه در شرق و چه در غرب، نمیتواند مبنای سیاستگذاری اقتصادی باشد. روابط اقتصادی باید بر پایه قراردادهای دقیق، ضمانتهای اجرایی قوی و حفظ منافع ملی شکل گیرد.
وی درباره توافقات بلندمدت از جمله همکاریهای راهبردی ایران و چین گفت: اصل همکاریهای بلندمدت و راهبردی میتواند مفید باشد، اما شرط موفقیت آن حفظ منافع ملی و جلوگیری از شکلگیری هرگونه وابستگی است. اگر همکاری اقتصادی منجر به تشدید فقر، کاهش قدرت تصمیمگیری یا محدود شدن استقلال کشور شود، باید نسبت به آن تجدیدنظر کرد.
وابستگی بیش از حد به یک بلوک اقتصادی آسیبزاست
مدنی افزود: تجربه برخی کشورها نشان میدهد که وابستگی بیش از حد به یک بلوک سیاسی یا اقتصادی میتواند آسیبزا باشد. برخی کشورها در مقاطعی وابستگیهای گستردهای به شرکای خارجی داشتند، اما این وابستگیها نتوانست مشکلات اقتصادی آنها را حل کند. به همین دلیل باید از هرگونه وابستگی، چه به شرق و چه به غرب، پرهیز کرد.
وی تأکید کرد: جمهوری اسلامی ایران باید مانند یک تاجر هوشمند عمل کند. هر کشوری که بتواند کالای بهتر، فناوری مناسبتر و شرایط مطلوبتری ارائه کند، میتواند شریک اقتصادی ایران باشد؛ مشروط بر اینکه رفتار خصمانهای علیه کشور نداشته باشد و همکاریها نیز بر اساس منافع متقابل شکل گیرد.
ضرورت تنوعبخشی به شرکای تجاری و تعامل هوشمندانه مبتنی بر منافع ملی
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند ادامه داد: در شرایط فعلی، تنوعبخشی به شرکای تجاری، جلوگیری از تمرکز بیش از حد بر یک کشور یا یک مسیر خاص و توجه به ملاحظات پدافند غیرعامل از اهمیت بالایی برخوردار است. تأمین کالاهای راهبردی از مسیرهای متنوع و کاهش وابستگی به گلوگاههای محدود میتواند امنیت اقتصادی کشور را افزایش دهد.
وی افزود: راهبرد مطلوب برای ایران نه وابستگی به غرب است و نه وابستگی به شرق؛ بلکه تعامل هوشمندانه، متوازن و مبتنی بر منافع ملی با همه کشورهایی است که حاضرند در چارچوب احترام متقابل با جمهوری اسلامی ایران همکاری کنند.
مدنی اظهار کرد: تجربه تاریخی نشان داده که هرگونه وابستگی، فارغ از اینکه به کدام قدرت جهانی باشد، در نهایت به تضعیف استقلال کشور منجر خواهد شد. از این رو باید ضمن بهرهگیری از ظرفیتهای جهانی، اصل استقلال، عزت ملی و حفظ منافع مردم را در مرکز تمامی تصمیمات اقتصادی و سیاسی قرار داد.
وی خاطرنشان کرد: توسعه واقعی زمانی محقق میشود که کشور بتواند با تکیه بر توان داخلی، استفاده هوشمندانه از ظرفیتهای خارجی و حفظ استقلال تصمیمگیری، مسیر پیشرفت خود را دنبال کند. در چنین شرایطی نه شرق و نه غرب، بلکه منافع ملی معیار اصلی سیاستگذاری خواهد بود.
منبع: خبرکیهان وارنا
