به گزارش خبرنگار مهر، تجارت ایران و گرجستان در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ با رشد قابل توجهی همراه شد و ارزش مبادلات دو کشور در این مدت به ۲۳۱.۴ میلیون دلار رسید؛ رقمی که در مقایسه با ۱۳۹ میلیون دلار در مدت مشابه سال گذشته، افزایش حدود ۶۶ درصدی را نشان میدهد. با این حال، بررسی جزئیات این رشد حاکی از آن است که بخش عمده افزایش تجارت نه از محل رشد صادرات ایران یا توسعه متوازن مبادلات، بلکه تحت تأثیر جهش صادرات گرجستان به ایران، بهویژه بازصادرات خودرو، رقم خورده است.
این رشد در شرایطی اتفاق افتاده که روابط تجاری دو کشور همچنان با محدودیتهای بانکی، تحریمها و تحولات امنیتی منطقه مواجه است. با وجود این موانع، فعالان اقتصادی دو طرف در نیمه نخست سال میلادی توانستهاند مسیر تجارت را حفظ و حتی حجم مبادلات را افزایش دهند. با این حال، ترکیب این رشد نشان میدهد افزایش ارزش تجارت بهتنهایی نمیتواند نشانهای از تعمیق روابط اقتصادی باشد و برای تبدیل این روند به یک رابطه پایدار و متوازن، تقویت صادرات ایران و استفاده از ظرفیتهای ترانزیتی و لجستیکی گرجستان ضروری است.
رشد تجارت ایران و گرجستان با یک موتور متفاوت
بر اساس آماری که سیده فاطمه مقیمی، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و گرجستان ارائه کرده، صادرات گرجستان به ایران در این دوره به حدود ۱۰۶ تا ۱۰۷ میلیون دلار رسیده؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته تنها حدود ۱۴.۶ میلیون دلار بوده است.
آمار رسمی گرجستان نیز تغییر محسوس در ترکیب تجارت دو کشور را تأیید میکند. بر اساس این آمار، صادرات گرجستان به ایران در ششماهه نخست سال ۲۰۲۶ با رشد ۶۲۹ درصدی به ۱۰۶.۸ میلیون دلار رسیده است. در مقابل، صادرات ایران به گرجستان حدود ۱۲۴.۵ میلیون دلار بوده و تقریباً در محدوده سال گذشته باقی مانده است. به این ترتیب، از مجموع افزایش حدود ۹۲ میلیون دلاری تجارت دو کشور، سهم اصلی مربوط به رشد صادرات گرجستان به ایران بوده است.
مهمترین عامل این جهش نیز خودرو بوده است. گرجستان طی سالهای گذشته به یکی از مراکز مهم واردات، تجارت و بازصادرات خودرو در منطقه تبدیل شده و در نیمه نخست امسال نیز بیش از پنج هزار دستگاه خودروی سواری از این کشور به ایران صادر شده استگرجستان طی سالهای گذشته به یکی از مراکز مهم واردات، تجارت و بازصادرات خودرو در منطقه تبدیل شده و در نیمه نخست امسال نیز بیش از پنج هزار دستگاه خودروی سواری از این کشور به ایران صادر شده است؛ در حالی که تعداد خودروهای صادرشده به ایران در مدت مشابه سال گذشته تنها پنج دستگاه بود.
این جهش قابل توجه نشان میدهد افزایش تجارت دو کشور در سال جاری تا حد زیادی تحت تأثیر فعال شدن ظرفیت بازصادرات گرجستان قرار گرفته است. بنابراین، رشد ۶۶ درصدی تجارت را نمیتوان صرفاً به معنای توسعه متوازن مبادلات دو کشور یا افزایش تقاضای متقابل برای کالاهای تولیدی دانست. در واقع، بخشی از این رشد از ظرفیت گرجستان بهعنوان یک مرکز تجاری و بازصادراتی ناشی شده است؛ موضوعی که میتواند برای سیاستگذار ایرانی نیز حاوی یک پیام مهم باشد.
گرجستان با جمعیتی حدود چهار میلیون نفر، از نظر اندازه بازار مصرفی، مقصدی محدود محسوب میشود؛ اما اهمیت اقتصادی این کشور صرفاً به بازار داخلی آن خلاصه نمیشود. موقعیت جغرافیایی گرجستان و دسترسی آن به دریای سیاه، قفقاز و مسیرهای ارتباطی اروپا، ظرفیتهایی ایجاد کرده است که میتواند این کشور را از یک بازار مصرفی به یک حلقه واسط در تجارت منطقهای ایران تبدیل کند.
صادرات ایران؛ بازاری که هنوز ظرفیت رشد دارد
در سوی دیگر این رابطه تجاری، صادرات ایران به گرجستان قرار دارد. صادرات ۱۲۴.۵ میلیون دلاری ایران در نیمه نخست سال جاری نشان میدهد کالاهای ایرانی همچنان در بازار این کشور حضور قابل توجهی دارند، اما رشد صادرات ایران همپای افزایش واردات از گرجستان پیش نرفته است.
محصولات پلاستیکی، سبزیجات، میوه، شیشه، مواد شیمیایی و آهنآلات از جمله کالاهایی هستند که ایران در بازار گرجستان عرضه میکند. در کنار این محصولات، حوزه مصالح ساختمانی نیز از ظرفیتهای قابل توجه برای توسعه صادرات برخوردار است و کالاهایی مانند فولاد، سیمان و سنگ میتوانند سهم بیشتری از بازار این کشور به دست آورند.
در بخش کشاورزی و صنایع غذایی نیز ظرفیت توسعه صادرات وجود دارد. لبنیات، خشکبار، میوه، سبزیجات و انواع مواد غذایی فرآوریشده از جمله محصولاتی هستند که امکان حضور گستردهتر در بازار گرجستان و حتی بازارهای پیرامونی این کشور را دارند.
با این حال، محدود بودن بازار داخلی گرجستان نشان میدهد راهبرد صادراتی ایران نباید صرفاً بر فروش کالا به مصرفکنندگان این کشور متمرکز باشد. اهمیت اصلی گرجستان برای ایران در این است که این کشور میتواند دروازهای برای دسترسی به بازارهای منطقهای و اروپایی و بخشی از زنجیره تجارت در مسیر دریای سیاه باشداهمیت اصلی گرجستان برای ایران در این است که این کشور میتواند دروازهای برای دسترسی به بازارهای منطقهای و اروپایی و بخشی از زنجیره تجارت در مسیر دریای سیاه باشد.
از این منظر، تغییر ترکیب سبد صادراتی ایران نیز اهمیت پیدا میکند. افزایش صادرات کالاهای با ارزش افزوده بالاتر، به جای تمرکز بر مواد خام و محصولات کمفرآوریشده، میتواند به افزایش ارزش تجارت بدون نیاز به رشد شدید حجم صادرات منجر شود. صنایع غذایی فرآوریشده، محصولات پتروشیمی و پلاستیکی، مصالح ساختمانی، محصولات فولادی و کالاهای صنعتی از جمله حوزههایی هستند که میتوانند در این چارچوب مورد توجه قرار گیرند.
گرجستان؛ بازار کوچک، موقعیت بزرگ
مزیت اصلی گرجستان برای ایران در اندازه بازار مصرفی این کشور نیست، بلکه در موقعیت جغرافیایی آن قرار دارد. گرجستان در ساحل شرقی دریای سیاه واقع شده و از طریق شبکههای جادهای، ریلی و بندری خود به مسیرهای تجاری اروپا متصل است. همین موقعیت، نقش این کشور را در طرحهای جدید اتصال آسیا و اروپا، بهویژه کریدور میانی یا ترانسخزر، پررنگ کرده است.
تحولات ماههای اخیر نیز از تلاش گرجستان برای تقویت جایگاه خود در این شبکه حکایت دارد. بانک جهانی در ژوئن ۲۰۲۶ پروژهای بیش از ۷۵۰ میلیون دلاری را برای تقویت بخش گرجستان در کریدور ترانسخزر تصویب کرد که سهم تأمین مالی بانک جهانی از این پروژه ۳۷۲ میلیون دلار اعلام شده است.
این پروژه توسعه زیرساختهای ریلی و جادهای و افزایش ظرفیت حمل بار در گرجستان را دنبال میکند. بخشی از منابع نیز برای تقویت راهآهن این کشور و خرید تجهیزات جدید اختصاص خواهد یافت. هدف کلی این سرمایهگذاریها افزایش ظرفیت، کارایی و تابآوری مسیر ترانسخزر است؛ مسیری که چین و آسیای مرکزی را از طریق دریای خزر، جمهوری آذربایجان و گرجستان به بازارهای اروپایی متصل میکند.
تقویت این مسیر برای ایران نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. در صورت فراهم شدن زیرساختهای لازم و ایجاد سازوکارهای مناسب تجاری و حملونقلی، ایران میتواند از گرجستان نه فقط بهعنوان یک مقصد صادراتی، بلکه بهعنوان بخشی از شبکه ترانزیتی و لجستیکی منطقه استفاده کند. کالاهای ایرانی پس از ورود به گرجستان میتوانند از طریق شبکه حملونقل و بنادر دریای سیاه به مقاصد دیگر منتقل شوند و به بازارهای گستردهتری دسترسی پیدا کنند.
رقابت بر سر مسیرهای جدید تجارت
اهمیت این ظرفیت در شرایطی بیشتر میشود که کشورهای منطقه در حال افزایش سرمایهگذاری بر مسیرهای جایگزین تجارت میان آسیا و اروپا هستند. کریدور میانی طی سالهای اخیر به یکی از مسیرهای مورد توجه برای اتصال چین و آسیای مرکزی به قفقاز، دریای سیاه و اروپا تبدیل شده و کشورهای واقع در مسیر نیز در حال توسعه زیرساختهای حملونقل و افزایش ظرفیت این کریدور هستند.
بانک جهانی نیز پیشتر بر ظرفیت این مسیر برای افزایش حجم بار و کاهش زمان حملونقل در صورت انجام اصلاحات و سرمایهگذاریهای مورد نیاز تأکید کرده است. در چنین شرایطی، جایگاه گرجستان برای ایران از یک بازار صادراتی فراتر میرود و این کشور میتواند به یکی از حلقههای اتصال ایران به بازارهای شمالی و اروپایی تبدیل شود.
این ظرفیت بهویژه برای کالاهایی اهمیت دارد که از نظر هزینه حمل، زمان تحویل و قیمت نهایی، امکان رقابت در بازارهای دورتر را دارند. در کنار تجارت کالا، توسعه همکاریهای ترانزیتی میتواند تقاضا برای مجموعهای از خدمات اقتصادی را نیز افزایش دهد؛ از حملونقل جادهای و ریلی گرفته تا انبارداری، خدمات لجستیکی، بیمه، خدمات گمرکی و سایر خدمات تجاری. بر همین اساس، اگر روابط اقتصادی ایران و گرجستان از مبادلات صرف کالا فراتر رفته و همکاری در حوزههای ترانزیت و لجستیک نیز توسعه پیدا کند، حجم واقعی روابط اقتصادی دو کشور میتواند بسیار بیشتر از رقم تجارت دوجانبه باشداگر روابط اقتصادی ایران و گرجستان از مبادلات صرف کالا فراتر رفته و همکاری در حوزههای ترانزیت و لجستیک نیز توسعه پیدا کند، حجم واقعی روابط اقتصادی دو کشور میتواند بسیار بیشتر از رقم تجارت دوجانبه باشد.
دیوار بانکی همچنان مانع توسعه تجارت است
با وجود ظرفیتهای موجود، محدودیتهای مالی و بانکی همچنان یکی از مهمترین موانع توسعه روابط اقتصادی ایران و گرجستان محسوب میشود. تحریمهای ایران از یک سو و الزامات بانکی و مقررات مربوط به مقابله با پولشویی در طرف مقابل از سوی دیگر، هزینه و ریسک مبادلات مالی را افزایش داده است.
این مسئله موجب میشود حتی در شرایطی که یک صادرکننده ایرانی بتواند بازار مناسبی در گرجستان پیدا کند و مشتری خود را شناسایی کند، نحوه انتقال وجه و تضمین تسویه مالی به یکی از چالشهای اصلی معامله تبدیل شود. در نتیجه، از نگاه بخش خصوصی، توسعه تجارت بدون ایجاد مسیرهای مالی امن، شفاف و قابل اتکا با محدودیت جدی مواجه خواهد بود.
بخش خصوصی میتواند بازار را شناسایی کند، مشتری پیدا کند، قرارداد ببندد و برای توسعه صادرات برنامهریزی کند، اما زمانی که انتقال وجه با مانع مواجه باشد، بخشی از این ظرفیتها در مرحله اجرا متوقف میشود. از این رو، رشد ۶۶ درصدی تجارت ایران و گرجستان در نیمه نخست سال را نباید به معنای برطرف شدن موانع ساختاری تجارت دو کشور تلقی کرد. در واقع، این رشد در شرایطی به ثبت رسیده که بخشی از محدودیتهای بانکی و تجاری همچنان پابرجاست و ترکیب تجارت نیز نشان میدهد افزایش مبادلات بیشتر از سمت صادرات گرجستان به ایران اتفاق افتاده است. بنابراین، حفظ این روند و تبدیل آن به یک رشد پایدار، نیازمند سیاستهای مکمل در حوزه تجارت، حملونقل، تأمین مالی و روابط بانکی است.
ضرورت تغییر مدل تجارت با گرجستان
یکی از مهمترین نتایجی که از آمار تجارت ششماهه نخست سال ۲۰۲۶ به دست میآید، تفاوت میان «رشد تجارت» و «بهبود کیفیت تجارت» است. ارزش مبادلات افزایش یافته، اما بخش مهمی از این رشد ناشی از بازصادرات خودرو از گرجستان به ایران بوده است؛ در حالی که صادرات ایران به گرجستان تقریباً در سطح سال گذشته باقی مانده است.
بنابراین، هدف سیاست تجاری ایران نباید صرفاً افزایش رقم مبادلات باشد. مسئله اصلی، تقویت صادرات ایران، متنوع کردن سبد کالاهای صادراتی، افزایش سهم محصولات فرآوریشده و با ارزش افزوده بالاتر و استفاده از ظرفیت گرجستان برای دسترسی به بازارهای دیگر است.
در این مسیر، ایجاد کارگروههای تخصصی مشترک میان دو کشور میتواند به شناسایی دقیقتر نیازهای بازار کمک کند. به جای نگاه کلی به بازار گرجستان، میتوان برای حوزههایی مانند صنایع غذایی، مصالح ساختمانی، پتروشیمی، محصولات پلاستیکی، فولاد، محصولات کشاورزی و کالاهای صنعتی بازارهای هدف مشخص تعریف کرد و ظرفیت شرکتهای ایرانی را با نیاز واردکنندگان گرجی تطبیق دادبه جای نگاه کلی به بازار گرجستان، میتوان برای حوزههایی مانند صنایع غذایی، مصالح ساختمانی، پتروشیمی، محصولات پلاستیکی، فولاد، محصولات کشاورزی و کالاهای صنعتی بازارهای هدف مشخص تعریف کرد و ظرفیت شرکتهای ایرانی را با نیاز واردکنندگان گرجی تطبیق داد.
همزمان، توسعه همکاری میان اتاقهای بازرگانی، تشکلهای صادراتی و فعالان بخش خصوصی دو کشور میتواند به شناسایی شرکای تجاری، کاهش هزینههای مبادله و افزایش حضور شرکتهای ایرانی در بازار گرجستان کمک کند. این رویکرد در صورتی اثرگذار خواهد بود که با رفع یا کاهش موانع انتقال پول و تسهیل فرآیندهای گمرکی و حملونقلی همراه شود.
تجارت ۲۳۱ میلیون دلاری؛ آغاز یک مسیر بزرگتر؟
رشد تجارت ایران و گرجستان را میتوان نشانهای مثبت از تداوم روابط اقتصادی دو کشور در شرایط دشوار منطقه دانست، اما ترکیب این رشد نشان میدهد هنوز نمیتوان از یک تحول ساختاری در روابط تجاری سخن گفت. جهش صادرات گرجستان به ایران عمدتاً تحت تأثیر بازصادرات خودرو اتفاق افتاده، در حالی که صادرات ایران به گرجستان تقریباً ثابت مانده است.
با این حال، همین تغییر میتواند فرصتی برای بازتعریف رابطه اقتصادی دو کشور باشد. گرجستان از یک سو به بازار ایران نزدیک است و از سوی دیگر به دریای سیاه، قفقاز و شبکه حملونقل اروپا دسترسی دارد. همزمان، سرمایهگذاریهای جدید در زیرساختهای ترانزیتی این کشور، ظرفیت گرجستان را برای تبدیل شدن به یک گره لجستیکی مهم در منطقه افزایش میدهد.
برای ایران، استفاده از این فرصت مستلزم آن است که نگاه به گرجستان از یک بازار مصرف محدود فراتر برود. توسعه صادرات کالاهای با ارزش افزوده، ایجاد مسیرهای مالی مطمئن، تقویت همکاریهای حملونقلی و لجستیکی و استفاده از ظرفیت بنادر دریای سیاه میتواند زمینه را برای شکلگیری یک رابطه اقتصادی گستردهتر فراهم کند.
